انواع جاجیم را از دو حیث می توان بررسی نمود:

  1. از لحاظ مواد مصرفی
  2. از لحاظ طرح و نقش

جاجیم دستبافته ای تمام پشمی و تارنما است. نواری بلند و باریک در ابعاد 25 سانتی متر در عرض و 16 سانتی متر طول است و روی زمین چله دوانی و بافته می شود. درجاجیم پود هیچ تاثیری در ایجاد نقش ندارد و نثوش آن توسط تارهای رنگی ایجاد می شود. در واقع پود آن در لا به لای چله های رنگی پنهان شده و آنچه نمایان است تارهای رنگی است که بیش تر به صورت نوار رنگی جای گرفته اند.

برای بافت جاجیم، ابتدا دو میخ فلزی یا چوبی بر روی زمین تعبیع کرده و به فاصله دلخواه میخ دیگری در راستای آن مسیر که در یک راستا هستند قرار می دهیم. سپس از قطعه چوبی یا لوله فلزی برای «زیردار» و قلاب دهانه ی باز برای «سردار» استفاده می کنیم. نخ های رنگی را به دلخواه و سلیقه خود، انتخاب نموده و برای شروع، سر نخ را به قلاب گره زده و به سمت زیردار حرکت می کنیم. به تکرار چرخش گلوله ی نخ به زیردار و حلقه انداختن آن به دور قلاب، چله دوانی گفته می شود. تراکم چله های تنیده شده تاثیر فراوانی بر روی کیفیت بافت می گذارد. هر چه تراکم فشرده تر و یک دست تر باشد، بافت آن نیز راحت و عاری از عیب می باشد. از قسمت زیردار یا ابتدای کار، قبل از انجام هر کاری باید چله های رنگی را به صورت یک درمیان جدا کرده و به کمک قطعه چوبی یا میله فلزی که «کارات» نامیده می شود، آنها را مشخص کنیم. در این هنگام نوبت بستن چوب کوجی می باشد. یه پایه چوبی را آماده کرده و چوب کوجی را به دو پایه جلویی آن نصب کرده و بر روی چله ها در فاصله نیم متری از ابتدای بافت قرار می دهیم. نخ هایی که بعد از جدا کردن در قسمت زیرین «کارات» قرار گرفته اند را توسط یک رشته نخ به چوب کوجی می بندیم. پس از اتمام این کار، درواقع جاجیم ما آماده بافت است. کوجی و چوب هاف که در پشت آن جای دارد، با به جلو کشیدن و پس زدن باعث جابه جایی چله می گردد، پس از هر حرکت چوب هاف، یک پود رد می شود و با کوبیدن یکنواخت آن بر روی پودهای قبلی بافت را ادامه می دهیم. بافت جاجیم به صورت ذهنی بوده و کمتر می توان مشاهده کرد که بافنده ای دو یا چند محصول یک اندازه، یک نقش با رنگ واحد تولید کند.

پس از اتمام، قسمت انتهایی بافت را با یک رشته نخ زنجیره زده و آن را تثبیت نموده و سپس تارهای انتهایی جاجیم را در فاصله ای مناسب قیچی می کنیم و بعد از این عمل جاجیم را به قطعاتی با طول مناسب تقسیم کرده و از پهلو به یک دیگر می دوزند و در نتیجه سطح یک پارچه ای حاصل می شود که به مصرف روانداز، تهیه لحاف و دیگر موارد مصرفی می رسد.

انواع جاجیم را از لحاظ مواد مصرفی می توان به انواع زیر تقسیم کرد

  • جاجیم پشمی یا پشم در پشم که از نخی پشمی است.
  • جاجیجم پشم و پنبه که تار آن از نخ پنبه ای و پود آن از نخ پشمی است.
  • جاجیم ابریشم و پنبه که تار آن از نخ پنبه ای و پود آن از نخ ابریشمی است.
  • جاجیم ابریشمی یا ابریشم در ابریشم که بسیار کمیاب و تزیینی است و تار و پود آن از نخ ابریشمی است.

انواع جاجیم از لحاظ طرح و نقش

  • منقوش
  • بی نقش

جاجیم منقوش عبارت است از جاجیم دستبافت تمام پشمی با دو دسته تار جداگانه که در سطح رویی آن نقوشی وجود دارد و در سطح زیرین، دسته دیگر تارها به صورت مرده قرار گرفته است. یک دسته از تارها برای بافت زمینه اصلی و دسته دیگر از تارها برای به وجود آوردن نقوش در سطح جاجیم است. تارها هستند که بافت، نقش و رنگ آن را فراهم می کنند. ضمن اینکه راه راه های رنگی که در راستای طول جاجیم شکل می گیرد، چه حاوی نقش مایه و چه فاقد نقش مایه باشند، از نظر بصری مهم ترین عامل برای شناخت جاجیم ها است.

 معمولا نقوش جاجیم، راه راه است و نقش مایه ها در این طرح اصطلاحا محرمات نامیده می شود و به وسیله بافنده از اشکال گل ها و گیاهان ابداع می شود. اگرچه ویژگی های خاص تکنیکی بافت جاجیم به طرز قابل توجهی انتخاب طرح را در آن محدود می کنند و امکان دور شدن از طرح های سنتی با نوارهای عمودی رنگی با ضخامت های متفاوت را نمی دهند، کاربرد آن به منظور پوششی برای خواب شبانه و خرافه هایی که در مشرق زمین درباره خواب وجود دارد تکرار تزیینات، با مفاهیم خوش یمن و طلسم گونه را توجیه می کنند: رشته ای از طرح های کوچک هندسی مانند ستاره، لوزی، هشت ضلعی و مثلث و البته اشیا با کاربرد روزمره مانند شانه و یا نقش هندسی شده ی طلسم های مثلثی شبیه به آویزهایی  که عشایر به عنوان زیورآلات استفاده می کنند.

رایج ترین جاجیم دستبافت قشقایی، ساده یا چهار کوجی است و از نظر نقش پردازی دارای انواع زیر است:

جاجیم های راه راه، چهارخانه یا شطرنجی، گل جاجیم، کنگره جاجیم

 هایی مانند: طاووس، ترمه گل، گلبرگ و… است.

در لرستان به جاجیم، ماشته بافی می گویند و رایج ترین نقوش اش عبارتند از: گل پتویی، چهارخانه، آو و دار (آب و درخت)، راه راه، هشت خانه، خانه پنجزاری

در الموت هم جاجیم هایی با نقش ابری و بلبلی و بدون نقش می بافند و در بوییین زهرا بیش تر جاجیم ساده می بافند.

در بسیاری از کشورها، چه در میان اقوام یکجا نشین و چه در بین عشایر، استفاده از جاجیم، دستبافته ای قدیمی و بسیار انعطاف پذیر در داخل خانه یا چادر مرسوم است. جاجیم به عنوان بستر یا روانداز هنوز نیز کاربرد گسترده ای دارد.

بهترین جاجیم در بین ایلات و عشایر به ویژه ایلات ترکمن و نیز آذربایجان، کردستان، اردبیل، کرمانشاه، همدان، لرستان و فارس بافته می شود که از دیرباز بین خانواده های روستایی و عشایر رواج داشته است. هم اکنون نیز بافندگان کرد، به ویژه کردهای مهاباد، جاجیم هایی با رنگ های تند و شاد، از پشم گوسفند و کرک بز می بافند. جاجیم و پلاس ترکمن هم از شهرت خاصی برخوردار است.

بافت جاجیم در میان ایلات و عشایر ترکمن، کردستان، آذربایجان، و فارس بر روی دستگاه های ساده ای که بر سطح زمین ( افقی ) گسترده می شود متداول است. شیوه بافت به این صورت است که تارهای بلند و طولانی و رنگارنگ  را به صورت متراکم بر روی دستگاه استوار می کنند. در این دستگاه عبور پود از لا به لای تارها نقش هایی را در راستای طول بافته ایجاد می کند.

در روستاهای کردستان، جاجیم، به نام چادر شب پیچ معروف است و آن را با پشم ریسیده می بافند. اکثر طرح هایشان چهارخانه حاشیه دار است. طرح چهارخانه سیاه و سفید به نام تگر (تگرگ) است که خطوط زیگزاگی آن آذرخش را نشان می دهد. دارهای گلیم بافی و جاجیم بافی در بیجار و دیگر مناطق کردستان از نوع ایستاده است.

منطقه خراسان برای تولید گسترده جاجیم نیز شهرت دارد که کرد ها  و افشاری ها می بافند و شامل نقوشی با نوارهای عمودی دو رنگ از طیف های تیره آبی و قرمز هستند  که گاهی طرح های ساده کوچک ( الماس، تصاویر حیوانات یا انسان) که از پیچ باف اضافه شده، قابل تشخیص اند. نوع دیگری از جاجیم خراسان و بافت کردهای ساکن در غرب استان وجود دارد که دارای ردیف های تنگ نوار های مزین به نقوش s مانند و نوارهای پهن تر است و به نقوش کوچک مثلثی یا لوزی شکل مزین است که به صورت شطرنجی قرار گرفته و گاهی توسط خطوط افقی و زیگزاگی قطع می شوند.

در روستایی به نام « زیارت » در 15 کیلومتری جنوب شرق گرگان، هنر جاجیم بافی از قدیم رایج بوده و به نوعی مانند ارثیه ای است که از مادران به دخترانشان و از نسلی به نسل دیگر انتقال داده می شود. ضخامت جاجیم این منطقه در حد گلیم است و در نوع خود بی نظیر است. این نوع از جاجیم منحصرا فقط در این منطقه از ایران تولید می شود . مزیت  این نوع بافت در عدم محدودیت در اندازه ( طول ) است و همچنین مانند گلیم محدودیت اندازه دار قالی را ندارد. جاجیم منطقه زیارت در عرض 20 تا 60 و طول 15 متر با اتصال 60 سانتی متری کنار هم تولید می شود.

شاهسون ها، علاوه بر گلیم، از جاجیم و ورنی های کم عرض نیز به عنوان کف پوش استفاده می کنند. برای بافتن جاجیم، روش مرسوم تارهای معلق را به کار می گیرند که باعث سبکی دست بافته ها می شود. با دوختن نوارهای باریک به یک دیگر، جاجیم با طول و عرض و شکل مورد نظر در می آید. شاهسون ها از جاجیم به عنوان روتختی و پتو نیز استفاده می کنند و نوع مربع شکل آن را روی کرسی می اندازند.

در استان آذربایجان شرقی، علاوه بر تولید انواع قالی، تهیه و عرضه سایر زیراندازها نظیر انواع گلیم و جاجیم نیز در مناطق مختلف این استان دارای سابقه طولانی بوده و در حال حاضر نیز از نظر کمی و کیفی دارای اهمیت فراوان است.

علاوه بر استان آذربایجان، در استان اردبیل و بیشتر روستاها و عشایر آن به بافت جاجیم  مشغول اند. نقش های رایج در جاجیم های این منطقه شامل نقش جانوری، انسانی و اشیا مانند سیرگا ( گوشواره )، قرقره، بادامی و … می باشد. بالاترین حجم تولید این دستبافته مربوط به عشایر اردبیل، خلخال، مشکین شهر، نمین و … می باشد. جاجیم این منطقه از نظر طرح و نقش به دو دسته ساده و نقش دار تقسیم می شوند. جاجیم های ساده به شکل راه راه رنگی است و در نوع دوم، نقوش نام برده شده در آنها مشاهده می شود. اندازه عرض جاجیم با توجه به عرض دستگاه متغیر است که به صورت تخته ای در اندازه های مختلف بافته و در کنار هم دوخته می شوند و طول آن به دلخواه بافنده متفاوت است.

در روستایی به نام «نهمیل» واقع در خلخال، یکی از صنایع دستی پرفروش و محبوب، بافت جاجیم بوده که روستای نهمیل به عنوان خاستگاه جاجیم و صنایع دستی شهرستان خلخال معروف شده است. بافت جاجیم، یکی از عمده فعالیت آنها است و حدود یک دهم جمعیت این روستا به بافت جاجیم و فرش مشغول هستند.

در سال 95 خبری قابل توجه منتشر شد که به گزارش صدا و سیما، مدیر عامل شرکت جاجیم «قاین خراسان جنوبی» گفت: “هنرمندان قاینی پارسال 50 هزار متر مربع جاجیم به روش دستباف و صنعتی تولید که با آن 200 هزار قلم کالا از جمله کیف های سنتی، سجاده و رومیزی تهیه کردند. هنرمندان قاینی با فروش محصولات جاجیمی 12 میلیارد ریال کسب درآمد کردند.

روستای «گیت» در 45 کیلومتری شهر «قهستان درمیان» و 110 کیلومتری بیرجند قرار دارد. در گذشته، جاجیم بافی در این روستا نوعی فعالیت فصلی محسوب می شد و به نوعی فعالیتی تکمیلی بود. در گذشته، بافندگان، فقط در فصل زمستان که کارهای کشاورزی و دامداری کمتر بود، جاجیم می بافتند ولی در چند سال اخیر به دلیل خشکسالی ها، در تمام فصول سال این صنعت رونق دارد. جاجیم روستای گیت به دلیل تعداد بافندگان و مرغوبیت و ظرافت نوع جاجیم شهرت بیش تری نسبت به دیگر روستاهای شهرستان «درمیان» دارد. در این روستا، این دستبافته به عنوان زیرانداز، رو لحافی، پلاس، روفرشی و رختخواب پیچ استفاده می شود و همچنین به عنوان چشم روشنی و جهیزیه نیز به نو عروسان هدیه می دهند.

برخی بر این باور اند که واژه « جاجیم »  فارسی است اما کاربرد واژگانی چون « جاجم، جیچیم، جیجیم» در زبان ترکی باعث شده که برخی دیگر آن را واژه ترکی بدانند. در جایی دیگر هم آمده که « جیجیم » واژه ای ترکی، مرکب از « جی جی » ( به معنی قشنگ و پر نقش و نگار) و « یم » ( ضمیر ملکی اول شخص مفرد، به معنی مال من) است.

در کتاب دستبافته های عشایری و روستایی فارس آمده است که: ” نوع دیگر گلیم جاجیم است که در اصل جاجم بوده و ظاهرا لفظ ترکی است. جاجیم گلیمی است که در بافت آن از تارهای اضافی بهره می جویند و در پدیدار کردن طرح و نقش، از تار نیز همچون پود کمک می گیرند. “

جاجیم، دستبافته ای پشمین، منقش و بدون پرز و غالبا مخصوص نواحی سردسیر است. مواد اولیه آن پشم است و بافت آن شبیه گلیم است، با این تفاوت که جاجیم در چهار تخته بافته می شود و پس از بافتن به هم متصل و دوخته می شود و همچنین برای بافت جاجیم، دستگاه را به صورت افقی روی زمین قرار می دهند. جاجیم نازک تر و لطیف تر از گلیم بافته می شود و ضخامت آن به اندازه عبا و بین گلیم و پارچه است که راه راه و رنگین بافته می شود.

  • نقوش جاجیم

تار و پود در شکل گیری همه دستبافته ها اهمیت زیادی دارد، طوری که تصور وجود دستبافته ای بدون تار و پود ناممکن به نظر می رسد. از این نظر شاید نتوانیم بگوییم در قالی یا گلیم، تار اهمیت بیش تری دارد یا پود، اما در مورد جاجیم ها وظیفه ای که چله ( تار ) دارد بیش تر از پود است زیرا تارهای رنگین در شکل گیری نقش جاجیم، تاثیر زیادی دارد.

نقوش جاجیم چون با درگیری تار و پود شکل می گیرد و هندسی است (عمودی و افقی) باعث می شود که نقش جاجیم منحصر به محرمات و شطرنجی یا نقوش سراسری باشد. نام نقش های دیگر: چهار گل، خشتی، پنجه ای، گل آفتاب گردان و … که حاشیه های آن با مثلث های دندانه دار پر می شود. رنگ نقش جاجیم دارای تنوع است و در نقش دهی آن از رنگ های قرمز، سبز، سیاه و آبی بیش تر استفاده می شود. غیر از جاجیم طرح دار، جاجیم بدون نقش و نگار نیز هست، که از یک دسته تار بافته می شود و به نام «جاجیم موج» معروف است.

تنوع رنگ و نقش جاجیم
  • کاربرد های جاجیم

جاجیم کاربرد های مختلفی دارد از جمله: زیر انداز، رو کرسی، پتو، رو تختی، کف پوش، روکش مبل و صندلی، رخت خواب پیچ، پرده، سفره، سجاده، روانداز، رو فرشی

امروزه علاوه بر کاربردهای قدیمی، کاربردهای جدیدی هم مورد استفاده قرار می گیرد. از جاجیم، انواع و اقسام محصولات تکمیلی مانند: پشتی، کیف، ساک، رو تختی و… تهیه و ارایه می شود که در بازارهای داخلی و خارجی با تقاضای خوبی مواجه شده است.

  • نحوه بافت جاجیم

جاجیم را از نخ های رنگین پنبه ای یا پشمی و بعضا از کرک می بافند. این بافته به وسیله دستگاه جاجیم بافی صورت می گیرد. فرق دستگاه بافندگی با دار بافندگی در فرآیند بافت آن است که اسلوب بافت را متفاوت می سازد. دستگاه بافت جاجیم دارای چهار کجی و چند کمان است. تفاوت اساسی بین جاجیم و انواع گلیم، رنگی بودن تارهای آن است که مثل پود در ظهور نقش ها موثر اند و چله در جاجیم نمایان است و نقش می آفریند. پشت و روی جاجیم، مانند گلیم ساده باف، یکسان است. پهنای آن 25 تا 45 سانتی متر و در درازا بافته می شود. جاجیم قطعه بافی می شود و آن را با عرض کم به شکل نوار می بافند و سپس قطعات را به هم می دوزند، در حالی که گلیم از جهت طول و عرض یک جا بافته می شود.

  • تفاوت فرش و جاجیم در چیست؟
  • جاجیم دردستگاه جاجیم بافی بافته می شود ولی فرش توسط دار بافته می شود.
  • فرش دارای پرز است ولی جاجیم پرز یا گره ندارد.
  • نحوه بافت جاجیم اینگونه است که با طول بالا و عرض کم بافته می شود و سپس قطعات را به هم می دوزند ولی فرش را از همان ابتدا در اندازه مشخص روی دار می بافند.
  • نقش و طرح روی جاجیم چون توسط تار و پود ایجاد می شود، اکثرا به شکل عمودی یا افقی محرمات است اما در فرش این محدودیت وجود ندارد.
  • نخ چله در جاجیم بافی رنگی است و باعث ایجاد و تاثیر در نقوش رنگارنگ می شود ولی نخ چله در فرش تک رنگ است.
  • الیاف نخ چله در جاجیم قابل رویت است ولی در فرش نمایان نیست.
  • جاجیم دستبافته ای دو رو است ولی فرش استفاده ی یک رویه دارد.

منابع

  1. کتاب شناخت گلیم- زهرا جزایری- صفحات 63، 60، 57، 35
  2. کتاب تاریخ فرش، سیر تحول و تطور فرش بافی ایران- فضل الله حشمتی رضوی- صفحه 7
  3. کتاب دستبافته های عشایری و روستایی فارس- سیروس پرهام- جلد دوم- صفحات 41، 40، 39
  4. کتاب گلیم، چکیده ای از تاریخ و هنر تخت بافته های شرقی- دکتر سید طاهر صباحی- صفحات 231، 211، 209، 189، 124، 117، 110، 109، 77
  5. کتاب شناخت گلیم و گلیم ماننند های ایران- دکتر حسین یاوری- صفحات 112، 93، 89، 64، 63
  6. کتاب کوچ با عشق شقایق- منوچهر کیانی- صفحه 89
  7. کتاب نصب دستگاه و تولید جاجیم و زیلو.رشته صنایع دستی(فرش)، پایه یازدهم- صفحه 149
  8. کتاب دانش فنی پایه-رشته صنایع دستی(فرش)-پایه دهم-صفحه 13
  9. www.irna.ir
  10. www.carpetour.comwww.iran-carpet.com

استان یزد همیشه در نساجی بهترین الگو بوده است. پارچه های مرغوب یزد در تمام نقاط دنیا شهرت و اعتبار داشته اند. امروزه هنر و صنعت نساجی در استان یزد، از اصیل ترین، سودآور ترین صنایع محسوب می شود به طوری که این استان را دومین کانون نساجی کشور ساخته است. ویژگی محصولات شهر یزد، نرمی و نازکی، دقت در بافت و چشم نواز بودن رنگ ها است. پارچه های سنتی مانند پارچه جاجیم یزد، امروزه برای مصرف های مختلفی مورد استفاده قرار می گیرد. از جمله: زیر انداز، زیر سفره ای، دوخت کیف سنتی، دوخت کفش، دوخت پشتی سنتی، دوخت کیسه های تزیینی. در واقع جاجیم یزد همان زیلوی میبد است. زیلو هم مانند جاجیم دارای چند کوجی است با این تفاوت که تعداد تارها  برای هر کوجی از ابتدا در زیلو مشخص است چون با جا به جا شدن کوجی ها نقش نمایان می شود اما در جاجیم ممکن است با دست نقش ایجاد کنیم.

میبد شهری در شمال استان یزد است و از میبد به عنوان شهر زیلو یاد می کنند و به عنوان شهر زیلوی جهانی انتخاب شد. محدوده ی یزد و شهرستان میبد به تولید زیلو های زیبا شهرت دارند و چون به طور کامل از پنبه تولید می شوند، برای اقلیم گرم مناسب هستند و نقش قالی تابستانی را در خانه به عهده می گیرند.

  1. زیلو چیست

زیلو (zilou) نوعی زیر انداز است متشکل از تار و پود پنبه ای که به علت خنکی نخ پنبه و سبک بودن آن، مناسب مناطق گرم و کویری ایران و فصل تابستان است. با دو رنگ و به صورت دو رو بافته می شود. زیلو دستبافته ای پودنما و دستوری است. زیلو با زندگی روستایی و جامعه کشاورزی تناسب دارد چون تار و پود آن از پنبه به دست می آید و با مناطق جنوبی و گرم سیری ویژه حاشیه کویر تناسب دارد. زیلو از قدیمی ترین محصولات دستباف است و در میبد قدمت آن به پیش از اسلام می رسد و حتی میبدی ها ابتکار آن را به خود نسبت می دهند. زیلوها بر خلاف بسیاری از فرش ها فاقد تنوع رنگی است. واحد شمارش زیلو «فرد» می باشد اما گاه «عدد» نیز به جای آن به کار رفته است. ناگفته نیز نماند که زیلو بر اساس وزن آن خرید و فروش می شود.

  • مواد اولیه زیلو بافی

عمده ترین ماده اولیه زیلو بافی را نخ پنبه ای تابیده شده تشکیل می دهد و معمولا 6 تا 8 نخ یک لا در کنار یک دیگر قرار می گیرند و تابیده می شوند و به مصرف پود می رسند.

  • دار زیلو بافی

دستگاه زیلو بافی را می توان ترکیبی از دار عمودی گردان با قابلیت بافت دستور به حساب آورد. هر دار دارای دو «نورد» است که در هنگام بافت به تدریج ریسمان های تار از نورد بالایی باز و به قسمت بافته شده، به نورد پایین پیچیده می شود و بافنده به کمک «پنجه» که وسیله ای فلزی است بر روی قسمت بافته شده می کوبد و درگیری تار و پود آن را استحکام می دهد. دستگاه زیلوبافی به غیر از قطعات ایجاد نقش و اجرای دستور، بقیه قطعات با سایر دارها مشترک است.

دار زیلوبافی
دار زیلو بافی
  • انواع زیلو

از لحاظ جنس نخ

  • زیلوی نخی: نخ تار و پود این نوع زیلو از پنبه ریسیده و تابیده است.
  • زیلوی پارچه ای: نخ تار این گونه زیلو، پنبه ای و معمولی است اما پود آن از رشته های نازک پارچه فراهم می شود.

از لحاظ محل استفاده

  • زیلوی مسجدی: برای استفاده در مساجد و تکیه ها و حسینه ها که نخ تار و پود آن تاب و لای بیش تری داشته و بافت محکم تری دارد، بافته می شود.
  • زیلوی معمولی: برای استفاده در محل های مسکونی بافته می شود و معمولا از لحاظ قطر و تعداد لای نخ و نقش و نگار و بافت به مرغوبیت زیلوی مسجدی نمی رسد.

زیلوها به طور معمول دو گونه بافته شده اند: گروهی با پهنای 5/1 تا 2 متر که در حواشی کناری و به ندرت در بالای آن ها نام وقف کننده و تاریخ بافت آن ذکر شده است. گروهی دیگر با اندازه های 6 در 4 متر بافته شده اند که نقوش محراب های تکراری موسوم به طرح «صف» با نقوش هندسی کوچک، متن آن ها را می پوشاند.

  • چله کشی زیلو

چله کشی زیلو مانند قالی و گلیم انجام می شود اما تعداد چله های زیلو در واحد سطح به تار به دو برابر چله گلیم می رسد. تفاوت زیلو و گلیم که ضمنا گویای مرغوبیت زیلو است، تنها افزایش  تعداد چله های آن نیست بلکه اولا دارای نقش است که از طریق پودهای رنگین در آن بافته می شود و ثانیا زیلو دو رو بافته می شود و هر رو می تواند نقشی جداگانه داشته باشد که این مورد بر اهمیت هنری بودن آن می افزاید. نخ زیلو  در تار و پود، پنبه ای و بی رنگ است، اما آن مقدار از پود که به مصرف نقش پردازی می رسد دارای رنگ های مختلف از جمله سورمه ای، قهوه ای و سیاه است.

  • مراحل بافت زیلو
  • نصب دار
  • چله کشی
  • شلیط کردن
  • پود گذاری و نقش پردازی
  • شیرازه زنی
  • پایین کشی و عملیات تکمیلی بر روی زیلو
  • رنگ زیلوها

رنگ هایی که در بافت زیلوها استفاده می شوند، همگی از گیاهان کویری تهیه می گردند. گیاه «روناس» برای ایجاد رنگ های طیف قرمز، گیاه «نیل» برای طیف رنگ های آبی و «پوست گردو» برای برای طیف رنگ های قهوه ای به کار می رود. علت استفاده از رنگ های گیاهی، ثابت ماندن رنگ در مقابل نور خورشید و مقاومت در برابر شستشو است. زیلو تنوع رنگی کمی دارد و معمولا دو رنگ دارد: آبی و سفید، آبی و گلی، سبز و گلی از رایج ترین رنگ ها است.

زیلو دستبافت میبد

زیلو به علت اینکه فرشی ساده و درویش گرایانه است، رنگ آبی جزو اصلی رنگ بندی آن بوده که بیش تر تزیین کننده شبستان مساجد با طرح های محرابی می باشد. با دیدن رنگ آبی، یک نوع پاکی، آرامش و صفای درونی و ایمان در ذهن شخص تداعی می شود. این رنگ آرام و درون گرا است، شخص را به طرف خود کشیده و در درون باعث آرامش می شود.

  • کاربرد زیلو

زیلوها از نظر کاربرد به سه نوع تقسیم شده اند که معمولا تفاوت ظاهری آنها در رنگ هایی است که انتخاب می کنند.

  • زیلوهایی که با رنگ سفید و آبی می بافند، فقط مورد استفاده آن در مساجد و امامزاده هاست.
  • زیلوهایی که به رنگ آبی و قرمز می بافند که به زیلوی جوهری شهرت دارند و از نوع نامرغوب و ارزان قیمت ترین زیلو ها است.
  • زیلوهایی که به رنگ سبز و نارنجی است و زیلوی «نفتال» نام دارد که مرغوب ترین نوع زیلو است.
  • نقوش زیلو

نقش مایه ها در زیلو به صورت واگیره ای طراحی می شوند. این واگیره ها می توانند به صورت ترکیبی از نقش مایه های مختلف باشند یا به صورت نقش مایه های تکراری اجرا شوند.

نقوش به وسیله پود و با کمک «شلیط» بر روی چله های این دستبافته ی زیبا پیاده می شود. شیوه بافت زیلو، امکان اجرای نقوش به هر شکل را به بافنده نمی دهد، با این وجود تک نقش های گیاهی در زیلو بافته شده است.

برخی از انواع نقوش زیلو: نقش مسجدی، نقش گره، نقش بافتوک، نقش پرته توره، نقش زنجیرک، نقش بندرومی، نقش جناغی، نقش اره دو سر، نقش گلدون، نقش شمسه هشت پر

زیلو وقتی به عنوان سجاده مورد استفاده قرار بگیرد، طرح های هندسی سنتی داربستی شکل با طرح های پیچیده تر الهام گرفته از گیاهان جایگزین می شوند که به نقوش تزیینی ایرانیان پیش از اسلام تعلق دارد که از آن ها می توان به سرو و طرح گره اشاره کرد.