از نقاشی تا فرش؛ بازآفرینی آثار جیسون سیف در مجموعه گره کارپت

مقدمه

فرش ایرانی در طول تاریخ تنها یک محصول کاربردی یا عنصری برای پوشاندن کف نبوده است؛ بلکه بستری برای انتقال نقش، رنگ، روایت و هویت فرهنگی بوده است. بسیاری از نقوشی که امروز به‌عنوان بخشی از زبان تصویری هنر ایرانی شناخته می‌شوند، در بستر هنرهای سنتی شکل گرفته و در دوره‌های مختلف میان رشته‌های گوناگون هنری جابه‌جا شده‌اند. همین قابلیتِ انتقال و بازآفرینی نقش، یکی از ویژگی‌هایی است که فرش دستباف را همچنان به رسانه‌ای زنده و قابل توسعه تبدیل می‌کند.

در هنر معاصر نیز هنرمندانی تلاش کرده‌اند عناصر بصری هنر ایرانی را از چارچوب سنتی آن خارج کرده و در قالب‌های جدیدی بازتعریف کنند. جیسون سیف (Jason Seife) از جمله هنرمندانی است که در آثار خود به‌طور گسترده از ساختارهای بصری و تزئینی هنر ایرانی، به‌ویژه نقوش فرش، کاشی و معماری ایرانی، بهره گرفته و آن‌ها را با زبان نقاشی معاصر ترکیب کرده است.

آثار سیف از این جهت برای حوزه فرش اهمیت ویژه‌ای دارند که رابطه میان نقاشی و فرش را دوباره به پرسش می‌کشند: اگر تصویری که با زبان نقاشی معاصر شکل گرفته است، دوباره به فرش بازگردانده شود، چه اتفاقی رخ خواهد داد؟

در مجموعه گره کارپت، این پرسش به یک تجربه عملی تبدیل شده است. ما با انتخاب تعدادی از آثار جیسون سیف، ساختارهای تصویری آن‌ها را بررسی و از روی این آثار، نقشه‌های مناسب برای بافت فرش استخراج و بازطراحی کردیم. نتیجه، فرش‌هایی است که در نقطه تلاقی هنر معاصر و سنت بافت ایرانی قرار می‌گیرند.

جیسون سیف و بازخوانی نقش‌های ایرانی

جیسون سیف هنرمندی معاصر است که بخش مهمی از زبان بصری خود را از میراث تصویری ایران و خاورمیانه وام گرفته است. در آثار او می‌توان نشانه‌هایی از ساختارهای فرش ایرانی، ترکیب‌بندی‌های متقارن، نقوش گیاهی، فرم‌های اسلیمی و ختایی، حاشیه‌پردازی و شبکه‌های تزئینی را مشاهده کرد.

با این حال، اهمیت آثار او تنها در استفاده از این عناصر نیست. سیف تلاش می‌کند این نقش‌ها را از زمینه اصلی خود جدا کند و در یک ساختار تصویری جدید قرار دهد. به همین دلیل، اثر او نه یک فرش سنتی است و نه صرفاً یک بازنمایی مستقیم از یک نقشه قدیمی؛ بلکه نوعی مواجهه معاصر با زبان تزئینی هنر ایرانی است.

در چنین شرایطی، بازگرداندن این تصویر به فرش می‌تواند فرایندی معکوس ایجاد کند. نقشی که از سنت فرش الهام گرفته، وارد نقاشی شده و در آن تغییر شکل داده است، بار دیگر به فرش بازمی‌گردد؛ اما این بار نه به‌عنوان تکرار یک نقشه تاریخی، بلکه به‌عنوان یک بازآفرینی معاصر.

چرا آثار جیسون سیف قابلیت تبدیل شدن به فرش دارند؟

یکی از ویژگی‌های مهم آثار انتخاب‌شده برای این پروژه، ساختار منظم و قابل تحلیل آن‌هاست. بسیاری از این آثار بر اساس ترکیب‌بندی مرکزی، محورهای تقارن، حاشیه‌های مشخص و تکرار عناصر تزئینی شکل گرفته‌اند؛ ویژگی‌هایی که با منطق طراحی فرش ایرانی ارتباط نزدیکی دارند.

در یک فرش، نقش باید در محدوده‌ای مشخص سازمان پیدا کند. حاشیه، متن، ترنج، لچک، گل‌ها و عناصر پرکننده باید با یکدیگر ارتباط داشته باشند و در نهایت یک ساختار منسجم ایجاد کنند. آثار سیف، با وجود آنکه در قالب نقاشی معاصر شکل گرفته‌اند، در بسیاری از موارد دارای چنین نظم بصری هستند.

اما تبدیل یک نقاشی به نقشه فرش به معنای انتقال مستقیم تصویر نیست. نقاشی و فرش دو رسانه متفاوت‌اند و هرکدام قواعد و محدودیت‌های خاص خود را دارند.

بنابراین، مهم‌ترین بخش پروژه گره کارپت، تبدیل زبان تصویری نقاشی به زبان طراحی و بافت فرش بوده است.

از تصویر به نقشه؛ نخستین مرحله در فرایند بازآفرینی

اولین مرحله، بررسی دقیق تصویر و شناسایی ساختار اصلی آن است. در این مرحله، ترکیب‌بندی، محورهای تقارن، محدوده متن و حاشیه، فرم‌های اصلی و فرعی، روابط میان نقوش و همچنین سازمان رنگی اثر بررسی می‌شود.

هدف این مرحله آن نیست که تصویر صرفاً به یک الگوی ساده تبدیل شود؛ بلکه باید مشخص شود کدام عناصر برای حفظ هویت بصری اثر ضروری هستند و کدام عناصر را می‌توان برای سازگار شدن با ساختار فرش تغییر داد.

در واقع، در این مرحله میان دو موضوع باید تعادل ایجاد شود:

وفاداری به اثر اصلی و وفاداری به منطق فرش دستباف.

اگر تصویر بدون توجه به ساختار بافت به نقشه تبدیل شود، نتیجه ممکن است از نظر بصری جذاب باشد اما در مرحله اجرا مشکلات زیادی ایجاد کند. از سوی دیگر، اگر طراحی بیش از اندازه تحت تأثیر قواعد سنتی فرش قرار گیرد، ممکن است ویژگی‌های اصلی اثر جیسون سیف از بین برود.

بنابراین نقشه نهایی باید در نقطه‌ای میان این دو قرار گیرد.

بازطراحی نقوش برای منطق بافت

یکی از تفاوت‌های اساسی میان نقاشی و فرش، نحوه شکل‌گیری تصویر است. در نقاشی، هنرمند آزادی بسیار زیادی در ایجاد خطوط، تغییرات رنگی، سایه‌روشن و جزئیات دارد. اما در فرش دستباف، تصویر از طریق گره‌ها و رج‌ها شکل می‌گیرد.

هر خط، انحنا، تغییر رنگ و جزئیات باید با ساختار گره و رج قابل اجرا باشد. به همین دلیل، در فرایند تبدیل آثار سیف به نقشه فرش، برخی از فرم‌ها نیاز به بازطراحی پیدا می‌کنند.

این بازطراحی به معنای تغییر هویت اثر نیست؛ بلکه نوعی ترجمه تصویری است. همان‌گونه که یک متن هنگام ترجمه به زبان دیگری نیازمند انتخاب واژگان و ساختار مناسب است، یک تصویر نیز هنگام انتقال از نقاشی به فرش باید با زبان رسانه جدید سازگار شود.

در این پروژه، تلاش شده است ساختار کلی، ترکیب‌بندی و شخصیت بصری آثار حفظ شود، اما جزئیات به شکلی تنظیم شوند که قابلیت اجرای واقعی در بافت را داشته باشند.

رنگ؛ یکی از مهم‌ترین مراحل تبدیل نقاشی به فرش

رنگ در آثار جیسون سیف نقش بسیار مهمی دارد. ترکیب رنگ‌های عمیق، زمینه‌های آبی، قرمز، فیروزه‌ای، کرم و طیف‌های مختلف رنگی، بخش مهمی از هویت بصری آثار او را تشکیل می‌دهد.

اما انتقال رنگ از نقاشی به فرش نیز نیازمند بازنگری است.

رنگی که روی صفحه نمایش یا بوم دیده می‌شود، الزاماً همان رنگی نیست که در الیاف فرش به دست می‌آید. جنس نخ، نوع رنگرزی، نور محیط و حتی کیفیت بافت می‌توانند بر دریافت نهایی رنگ تأثیر بگذارند.

ازاین‌رو در بازطراحی این مجموعه، انتخاب رنگ‌ها تنها بر اساس تطبیق ظاهری با تصویر اولیه انجام نشده است؛ بلکه باید مشخص می‌شد که چه طیف‌هایی در قالب فرش می‌توانند همان فضای رنگی را ایجاد کنند.

در نتیجه، فرش نهایی ممکن است دقیقاً همان رنگ‌های نقاشی را نداشته باشد، اما تلاش شده است منطق رنگی و شخصیت بصری اثر اصلی حفظ شود.

وقتی نقاشی دوباره به فرش بازمی‌گردد

شاید جذاب‌ترین بخش این پروژه همین نقطه باشد.

فرش ایرانی یکی از منابع الهام آثار جیسون سیف بوده است. او ساختارهایی را که ریشه در فرش و هنر تزئینی ایرانی دارند، به نقاشی منتقل کرده و در قالبی معاصر بازتعریف کرده است.

در پروژه گره کارپت، مسیر دوباره برعکس می‌شود.

تصویر معاصر سیف به نقشه تبدیل می‌شود، نقشه به دار منتقل می‌شود و در نهایت نقش دوباره در قالب فرش ظاهر می‌شود.

بنابراین با یک مسیر رفت‌وبرگشتی مواجه هستیم:

فرش → نقاشی معاصر → نقشه فرش → فرش جدید

این چرخه، فرش را نه یک شیء ثابت و متعلق به گذشته، بلکه رسانه‌ای می‌بیند که می‌تواند با جریان‌های جدید هنری وارد گفت‌وگو شود.

فرشی که فقط یک بازتولید نیست

در گره کارپت، هدف از اجرای این پروژه صرفاً چاپ یا بازتولید یک تصویر روی فرش نبوده است.

فرش دستباف به دلیل ماهیت ساختاری خود، امکان بازتولید مکانیکی ساده یک تصویر را ندارد. تبدیل تصویر به نقشه، انتخاب رنگ، تنظیم جزئیات، تعیین ساختار بافت و سپس اجرای آن، همگی مراحلی هستند که بر نتیجه نهایی اثر می‌گذارند.

به همین دلیل، فرشی که در پایان این فرایند شکل می‌گیرد، می‌تواند به‌عنوان یک اثر مستقل نیز مورد توجه قرار گیرد؛ اثری که ریشه آن در یک نقاشی معاصر است اما هویت مادی و اجرایی آن از سنت بافت فرش ایرانی می‌آید.

در واقع، آنچه در اینجا اتفاق افتاده، بازآفرینی یک اثر در رسانه‌ای دیگر است، نه صرفاً انتقال یک تصویر.

تجربه گره کارپت؛ پیوند طراحی معاصر و بافت ایرانی

یکی از رویکردهای گره کارپت، ایجاد امکان گفت‌وگو میان هنرهای سنتی و نیازهای بصری معاصر است. فرش دستباف برای حفظ جایگاه خود در فضای امروز، الزاماً نباید از زبان تاریخی خود فاصله بگیرد؛ اما می‌تواند در کنار آن، تجربه‌های جدیدی را نیز بپذیرد.

استفاده از آثار هنرمندان معاصر برای طراحی فرش، یکی از مسیرهایی است که می‌تواند این ارتباط را شکل دهد.

در این پروژه، هنر معاصر جیسون سیف بهانه‌ای برای بازگشت دوباره به ظرفیت‌های طراحی و بافت فرش ایرانی شده است. ما در گره کارپت تلاش کرده‌ایم به جای آنکه میان «فرش سنتی» و «هنر معاصر» یکی را انتخاب کنیم، امکان گفت‌وگوی میان این دو را بررسی کنیم.

نتیجه، فرش‌هایی است که از یک سو ریشه در تکنیک و ساختار فرش دستباف ایرانی دارند و از سوی دیگر، از یک زبان تصویری معاصر الهام گرفته‌اند.

فرش معاصر؛ ادامه یک سنت، نه گسست از آن

معاصر بودن یک فرش الزاماً به معنای کنار گذاشتن تمام عناصر سنتی نیست. گاهی یک اثر می‌تواند با حفظ بسیاری از ویژگی‌های فنی و زیبایی‌شناختی سنت، از یک منبع تصویری جدید استفاده کند.

آنچه اهمیت دارد، نحوه مواجهه با میراث گذشته است.

در این پروژه نیز هدف، تغییر دادن فرش ایرانی به یک محصول کاملاً متفاوت نیست؛ بلکه تلاش شده است ظرفیت‌های آن برای پذیرش نقش‌های جدید و ورود به فضای هنر معاصر نشان داده شود.

به این ترتیب، فرش می‌تواند همچنان همان رسانه‌ای باشد که قرن‌ها محل تجربه رنگ، نقش و ترکیب‌بندی بوده است؛ با این تفاوت که منابع الهام آن می‌توانند از جهان تصویری امروز نیز انتخاب شوند.

از نقاشی جیسون سیف تا فرش گره کارپت

فرایندی که در گره کارپت انجام شد، از یک تصویر آغاز شد اما در همان تصویر متوقف نماند.

ابتدا اثر انتخاب و تحلیل شد؛ سپس ساختار آن برای تبدیل شدن به نقشه فرش مورد بررسی قرار گرفت. عناصر تصویری بازطراحی شدند، ترکیب رنگی متناسب با اجرای فرش تنظیم شد و در نهایت نقشه برای بافت آماده شد.

در مرحله بعد، این نقشه از یک تصویر دوبعدی به یک اثر بافته‌شده تبدیل شد؛ اثری که برخلاف نقاشی، از هزاران گره و رج شکل گرفته و کیفیت نهایی آن حاصل همکاری طراحی، رنگ، مواد اولیه و مهارت بافنده است.

به همین دلیل، مسیر تبدیل آثار جیسون سیف به فرش را می‌توان نمونه‌ای از یک فرایند میان‌رسانه‌ای در هنر دانست؛ فرایندی که در آن یک اثر از نقاشی وارد حوزه طراحی و سپس وارد هنر بافت می‌شود.

سخن پایانی

فرش ایرانی همواره توانایی جذب و بازآفرینی نقش‌های جدید را داشته است. آنچه امروز می‌تواند این هنر را زنده و پویا نگه دارد، ادامه همین ظرفیت در مواجهه با هنر معاصر است.

پروژه گره کارپت با الهام از آثار جیسون سیف نیز در همین مسیر شکل گرفته است؛ تجربه‌ای برای بررسی اینکه چگونه می‌توان یک اثر نقاشی معاصر را خواند، ساختار آن را تحلیل کرد، به زبان نقشه فرش ترجمه کرد و در نهایت دوباره آن را به یک فرش دستباف تبدیل کرد.

در این مسیر، فرش نه صرفاً بازتولیدکننده یک تصویر، بلکه رسانه‌ای برای بازآفرینی، گفت‌وگو و تداوم نقش ایرانی در هنر معاصر است.

آنچه از این فرایند حاصل می‌شود، تنها یک فرش با طرحی برگرفته از یک نقاشی نیست؛ بلکه نتیجه گفت‌وگویی میان یک هنرمند معاصر، میراث تصویری ایران، طراحی فرش و مهارت بافت است؛ گفت‌وگویی که در آن نقش، از بوم به نقشه و از نقشه دوباره به فرش بازمی‌گردد.

سوالات متداول